Harry Geels: Sociaal ondernemen met andermans geld
Door Harry Geels
Onder verwijzing naar allerlei ‘crises’ en ‘ongelijkheden’ worden aan met name grote ondernemingen tegenwoordig veel meer eisen gesteld dan alleen dat ze winst maken: ESG, diversiteitsdoelstellingen, klimaatbeleid en maatschappelijke impact. Dat klinkt vanzelfsprekender dan het is.
In 1970 publiceerde Milton Friedman zijn beroemde essay The Social Responsibility of Business Is to Increase Its Profits. De titel klinkt harder dan zijn argumentatie feitelijk is. Friedman stelde niet dat ondernemers geen geweten mochten hebben of aandeelhouders uitsluitend in geld geïnteresseerd mochten zijn. Zijn werkelijke vraag was fundamenteler: wie bepaalt welke maatschappelijke doelen een onderneming nastreeft? Want maatschappelijk beleid is niet gratis. Grote concerns hebben inmiddels complete duurzaamheidsafdelingen en huren daarnaast voor veel geld externe adviseurs in. Dat moet uiteindelijk worden betaald.
Stel dat een onderneming 100 miljoen euro besteedt aan een maatschappelijk doel, zonder dat daar een vergelijkbaar economisch voordeel tegenover staat. Wie betaalt die 100 miljoen dan? Volgens Friedman zijn er uiteindelijk maar drie kandidaten: de aandeelhouders betalen via een lagere winst, de werknemers betalen via lagere beloningen, of de consumenten betalen via hogere prijzen. Dat lijkt bijna banaal, maar raakt aan iets wat in discussies over maatschappelijk ondernemen gemakkelijk wordt vergeten. Een bedrijf betaalt niet, mensen betalen.
Wie heeft het mandaat?
Stel dat de volledige eigenaar van een bedrijf besluit jaarlijks 20% van zijn winst aan natuurherstel te besteden. Geen probleem, zou Friedman zeggen. Het is zijn onderneming en zijn geld. Hetzelfde geldt wanneer aandeelhouders gezamenlijk besluiten een deel van hun rendement op te offeren voor maatschappelijke doelstellingen. Friedman schrijft dat bestuurders de onderneming moeten leiden in overeenstemming met de wensen van de eigenaren.
Meestal zullen zij zoveel mogelijk rendement willen maken, maar dat hoeft volgens hem niet per definitie hun doel te zijn. Het wordt ingewikkelder wanneer het management zélf bepaalt welk maatschappelijk doel belangrijk is en hoeveel geld daaraan besteed moet worden. De bestuurder bepaalt dan niet alleen welke maatschappelijke problemen prioriteit verdienen, maar indirect ook wat aandeelhouders, werknemers of consumenten daaraan moeten bijdragen. De fundamentele vraag is dan niet langer of het doel nobel is, maar wie het mandaat heeft om anderen ervoor te laten betalen.
Waarom mag een bestuurder klimaat belangrijker vinden dan armoedebestrijding, diversiteit belangrijker dan lagere consumentenprijzen, of een inclusieprogramma voor kansarme jongeren belangrijker dan een hoger rendement voor beleggers? Voor ieder van deze keuzes bestaan ongetwijfeld goede argumenten, maar het blijven afwegingen tussen verschillende belangen en waarden. Daarmee krijgen ze in wezen politieke trekken. De bestuurder bepaalt immers niet alleen wat maatschappelijk wenselijk is, maar ook wie daarvoor betaalt. Hij neemt daarmee een taak op zich waarvoor politici ten minste nog een democratisch mandaat moeten verwerven.
Wanneer ESG gewoon goed ondernemerschap is
Niet alles wat tegenwoordig onder ESG wordt geschaard, gaat overigens ten koste van de winst. Een onderneming die energie bespaart, werknemers beter behandelt zodat het verloop afneemt, corruptie bestrijdt of risico’s in de toeleveringsketen vermindert, kan daar financieel juist beter van worden. Daar heb je eigenlijk helemaal geen maatschappelijke theorie of SDG’s voor nodig. Als ESG het rendement verhoogt, hoeft het niet als maatschappelijk doel te worden verdedigd. Het is gewoon goed ondernemerschap. De mandaatvraag wordt pas echt interessant wanneer belangen uit elkaar gaan lopen.
Marktmacht, bijvoorbeeld bij oligopolies, maakt die vraag nog interessanter. Een onderneming in een zeer concurrerende markt kan extra kosten nauwelijks doorberekenen. Een onderneming met veel prijszettingsmacht kan een deel ervan wel bij haar klanten neerleggen. Juist grote ondernemingen met veel marktmacht kunnen het zich daardoor gemakkelijker permitteren maatschappelijk beleid te voeren waarvan anderen mogelijk de rekening betalen. Concurrentie disciplineert dus niet alleen prijzen, maar ook de mogelijkheid van managers om hun maatschappelijke voorkeuren ten laste van anderen na te streven.
Er bestaat een belangrijk tegenargument. Een concern kan winst maximaliseren terwijl een deel van zijn werkelijke kosten bij de maatschappij terechtkomt. Denk bijvoorbeeld aan vervuiling of CO₂-uitstoot. Dat is een serieus probleem voor een al te eenvoudige opvatting van winstmaximalisatie. Het bestaan van zulke externaliteiten bewijst dat maatschappelijke correcties nodig kunnen zijn, maar niet dat individuele bestuurders zelf moeten bepalen hoe groot die correctie moet zijn en wie ervoor betaalt. Friedman legde die verantwoordelijkheid primair bij de politiek. Als CO₂-uitstoot maatschappelijke schade veroorzaakt, kan de politiek die uitstoot bijvoorbeeld beprijzen of reguleren. Ondernemingen concurreren vervolgens binnen dezelfde democratisch vastgestelde spelregels.
Van CEO naar pensioenfonds
Sinds Friedman zijn essay schreef, is er bovendien iets fundamenteels veranderd. Tussen eigenaar en onderneming zitten tegenwoordig vaak verschillende schakels: een pensioenfonds dat namens zijn deelnemers belegt of een vermogensbeheerder die namens zijn klanten optreedt. Daarmee wordt de mandaatvraag eerder groter dan kleiner. Wanneer iemand persoonlijk besluit uitsluitend duurzaam te beleggen en daarvoor eventueel financieel rendement op te offeren, is er weinig aan de hand. Het is zijn geld. Maar hoe werkt dat bij collectief vermogen?
Wie bepaalt namens miljoenen pensioendeelnemers welke maatschappelijke doelstellingen met hun vermogen worden nagestreefd? Hoeveel rendement mag daarvoor eventueel worden opgeofferd? En wat als deelnemers onderling fundamenteel verschillende maatschappelijke voorkeuren hebben? Dat zijn geen argumenten tegen duurzaam beleggen, maar vragen over legitimiteit en mandaat.
De vergeten vraag van Friedman
Friedman schreef zijn essay ruim een halve eeuw geleden. Sindsdien zijn we ons veel bewuster geworden van externaliteiten, klimaatrisico’s en de maatschappelijke invloed van grote ondernemingen. De wereld is veranderd, maar Friedmans belangrijkste vraag is daardoor niet minder relevant geworden. Zodra bestuurders van ondernemingen of institutionele beleggers zelfstandig maatschappelijke doelen nastreven met geld van aandeelhouders, werknemers, consumenten of pensioendeelnemers, is één vraag onvermijdelijk: wie heeft hun eigenlijk het mandaat gegeven?
Daar hoort nog een tweede vraag bij. Als bestuurders maatschappelijke doelen nastreven, zouden zij ook transparant moeten maken wat die doelen aandeelhouders, werknemers en klanten kosten, of juist opleveren. Pas dan kunnen de mensen namens wie zij handelen beoordelen en wellicht iets zeggen over een eventueel gerechtvaardigd mandaat. Ik denk dat dit zelfs de crux van de discussie is. Bestuurders mogen best een sociaal geweten hebben. Maar een sociaal geweten geeft je nog niet het recht om zonder mandaat over andermans portemonnee te beschikken.
Dit artikel bevat een persoonlijke opinie van Harry Geels
