Harry Geels: Stop het links-rechts frame (deel 1)
Door Harry Geels
Herhaaldelijk heb ik betoogd dat het huidige links-rechts frame intellectueel armoedig en onnodig polariserend is. Ditmaal ga ik deze stelling onderbouwen door de diversiteit op ‘rechts’ te beschrijven.
Op internet circuleert een kort filmpje waarin de Argentijnse president, Javier Milei, zegt dat een bedrijf een rivier kan vervuilen zoveel het wil. De tegenstanders van Milei zien dit als voorbeeld van hoe slecht ‘extreemrechts’ is voor het klimaat. Het fragment komt uit een economische conferentie in Argentinië in september 2023, toen Milei nog presidentskandidaat was. De eerste vraag is of het filmpje een eerlijke weergave van zijn standpunt is, de tweede gaat dieper, namelijk welke politieke ideologie Milei aanhangt.
Fnuikend links-rechts frame
In eerdere columns heb ik betoogd dat het huidige links-rechts frame niet klopt. Ten eerste is er een grote diversiteit aan politieke stromingen die ik eerder heb uitgebeeld in onderstaande figuur, met daarin vier kwadranten van politieke hoofdstromingen, langs twee dimensies: nationalisme <-> supranationalisme en liberaal <-> antiliberaal. De eerste dimensie gaat vooral over landsgrenzen en eigen cultuur. Hoe heiliger die zijn, hoe nationalistischer een politieke stroming. Aan de andere kant van het spectrum zitten politieke partijen die juist globalistisch zijn. Zij staan open voor andere culturen en internationale verbanden.
De tweede dimensie gaat vooral over de rol van de overheid: communisten regelen alles via de overheid, libertariërs willen zoveel mogelijk in vrijheid leven, zelfredzaam zijn en zoveel mogelijk zaken aan de vrije markt overlaten. De tweede reden dat het links-rechts frame fnuikend is, heeft te maken met het veranderde karakter van politieke stromingen. Wie had ooit gedacht dat socialistische partijen nu voor grote investeringen in de defensie-industrie zouden zijn en internationale handel en samenwerking zoeken, terwijl diverse conservatieve stromingen hier juist steeds sceptischer tegenover staan.
Dan de derde reden waarom ik tegenstander ben van het links-rechts frame: het polariseert. We delen vele partijen op in twee kampen, meestal met een extra toevoeging als dom- of extreemrechts of elitair links. Dit is niet alleen polariserend, maar ook intellectueel armoedig. Er zijn namelijk vele politieke stromingen die – hoewel ze ogenschijnlijk dicht bij elkaar liggen – toch flink van elkaar kunnen verschillen. Bovenstaande figuur toont al vele soorten stromingen. Maar het is nog véél diverser dan dat. In deze column wil ik nader inzoomen op de rechterkwadranten.
Nog meer nuance
Er zijn vier stromingen die in Nederland bijna geen tractie krijgen en die nog verder naar rechts liggen dan het klassieke libertarisme (drie daarvan zijn toevoegingen op bovenstaande figuur). Ten eerste het klassieke libertarisme van Locke, Hayek, Friedman, dat staat voor individuele vrijheid, vrije markt en beperkte overheid. De staat beschermt eigendom, contracten en rechtsorde en is marktmeester, vooral om te voorkomen dat als partijen zakendoen met elkaar, er geen schade aan derden ontstaat. Nog verder naar rechts staat het minarchisme, dat voorstander is van de nachtwakersstaat: alleen politie, defensie en rechtspraak. Alle andere overheidstaken zijn nadrukkelijk illegitiem.
Milei heeft openlijk aangegeven minarchist te zijn en dan zelfs in de radicale variant, door actief alle ‘illegale’ overheidstaken en -instanties af te breken. Het anarcho-kapitalisme (Rothbard) wil helemaal geen staat. Rechtspraak, veiligheid en alle publieke diensten worden op vrijwillig basis via de markt georganiseerd. Agorisme (Konkin) beweegt naar een staatloze samenleving via tegeneconomieën: vrijwillige handel buiten staatscontrole. Verandering komt via markten en parallelle systemen, niet via politiek.
Terug naar Milei en zijn quote
In het bredere betoog van Milei over ‘het recht van een bedrijf om een rivier te vervuilen’ stelde hij dat vervuiling ontstaat omdat er geen duidelijk afgedwongen eigendomsrechten bestaan. Als niemand eigenaar is van een rivier, heeft niemand een directe economische prikkel om die te beschermen. Als het schaars wordt en eigendomsrechten ontstaan (een van de essenties van het minarchisme), zouden eigenaren vervuiling tegengaan omdat dat hun bezit in waarde aantast. Daardoor zou de markt volgens hem vervuiling beter kunnen beperken dan de overheid.
Ofwel, zijn bredere punt was niet dat vervuiling goed is, maar dat duidelijke eigendomsrechten milieuschade kunnen terugdringen. Via eigendomsrechten wil Milei het probleem van de ‘commons’ oplossen. Het grote probleem van de commons is dat ze van iedereen en daarom van niemand zijn en dus schade aan die commons vaak onbestraft kan blijven. Het minarchisme verschilt hier van bekende libertarische denkers als Friedman, die wel erkennen dat bedrijven en consumenten negatieve externaliteiten kunnen veroorzaken waarvoor zou moeten worden betaald met bijvoorbeeld emissierechten of milieubelastingen.
Slotgedachte
Of Milei gelijk of ongelijk geeft, is hier niet het belangrijkste punt. Relevant is dat zijn ideeën voortkomen uit een politieke traditie die wezenlijk verschilt van zowel conservatisme als klassiek liberalisme. Toch wordt hij in het publieke debat vaak simpelweg weggezet als ‘rechts’. Daarmee verdwijnen de inhoudelijke verschillen tussen uiteenlopende stromingen achter één containerbegrip. Juist daarom schiet het links-rechts frame tekort: het vervangt analyse door etiketten. Als we steeds meer de nuances gaan zien, kunnen we hopelijk de sterk toenemende affectieve polarisatie ook tegengaan.
Volgende week deel 2 van het links-rechts frame, over de vele stromingen in de linkerkwadranten, met een aantal bijzondere voorbeelden die waarschijnlijk nog beter aantonen dat het links-rechts frame intellectuele armoede is.
Dit artikel bevat een persoonlijke opinie van Harry Geels
