Valentijn van Nieuwenhuijzen: Are sweet dreams made of AI?

27 januari 2026

Door Valentijn van Nieuwenhuijzen, Beleggingsstrateeg en voormalig CIO NN Investment Partners/Goldman Sachs Asset Management

Het heeft er alle schijn van dat AI de spelregels van onze economie compleet heeft herschreven. Bijna elke dag is er wel een nieuwsitem of een post over de wonderen van AI. Iedere earnings call van bedrijven gaat over een AI-strategie. Ieder land werkt aan een eigen AI-plan.

Als je echter goed naar de harde cijfers kijkt – over productiviteit, winstgevendheid en loongroei – dan is die revolutie ineens een stuk minder duidelijk. Toepassingen op individueel taakniveau zijn vaak indrukwekkend, maar economische groei en bedrijfsresultaten blijven opvallend normaal.

Hoe onderscheid je nou de AI-feiten van de AI-droom? Het helpt om te beseffen dat er drie verschillende AI-dimensies door elkaar lopen: wat de technologie kan, welke businessmodellen je er op kunt bouwen, en wat de bredere systeemeffecten zijn. Het signaal wordt bepaald door de manier waarop die drie lagen op elkaar inwerken. De ruis ontstaat zodra we alles in één grote droom proppen.

Technologie: een duidelijk signaal

Op technologisch vlak is er inmiddels veel bewijs voor de voordelen van AI. Het is in recordtempo veranderd van een SciFi-droom naar een dagelijks hulpmiddel. Coding copilots vullen programmeurs aan, verbeteren de code en herschrijven hem. Chat-assistenten vatten lange documenten samen, schrijven conceptmails en helpen bij research. Vertalingen zijn onherkenbaar goed geworden. Het werkt en dat is een duidelijk signaal.

De ruis begint zodra we, voortbouwend op het feit dat AI nuttig is allerlei bij taken, meteen doorspringen naar de droom van een AI-gedreven productiviteitswonder. De geschiedenis leert dat er veel tijd zit tussen technologische vernieuwing op microniveau en brede macroverandering. Elektriciteit en computers deden er bijvoorbeeld decennia over voordat je ze terugzag in de productiviteitscijfers. Een belangrijke reden hiervoor was dat bedrijven eerst hun cultuur en manier van werken moesten aanpassen aan de nieuwe technologieën. En die organisatorische verbouwing rondom AI staat nog maar aan het begin.

Het businessmodel: hier wordt het signaal zwakker

De tweede dimensie is de economische kant. De techniek mag dan verbluffend zijn, het verdienmodel is nog best mistig. De vorige generatie Tech-winnaars van digitale platforms zoals Google, Amazon of Microsoft had een magische combinatie: marginale kosten van praktisch nul én sterke netwerkeffecten. Als de infrastructuur eenmaal stond, kostte één extra gebruiker bijna niets. En iedere gebruiker maakte het platform waardevoller voor alle anderen. Zo kwamen we uit bij een handvol bedrijven met bijna monopolistische winstmarges.

Voor de huidige AI-modellen is die economische magie er veel minder. Ze hebben stevige variabele kosten omdat meer gebruik meer rekenkracht, meer energie en meer hardware vraagt. Ook zijn netwerkeffecten beperkt, want een extra gebruiker maakt het model niet automatisch waardevoller voor anderen. Dit zorgt voor minder marktconcentratie en meer concurrentie tussen aanbieders. En de overstapkosten voor klanten zijn relatief laag. Dit alles beperkt de pricing power van die bedrijven. Een belangrijkste signaal is dus dat de route naar een nieuwe hyperscale-bedrijven, zoals we kennen bij search, social media en digitale marktplaatsen, deze keer veel minder helder is.

Systeemeffecten: een onzeker signaal

De derde laag gaat over systeemeffecten en wat AI doet met werk en informatie. AI gaat veel werk veranderen. Routinetaken in de journalistiek, klantenservice en simpele administratie zullen worden overgenomen. Delen van consultancy, softwareontwikkeling en design verschuiven naar een ‘co-pilot’. En er ontstaan nieuwe banen rond AI en op nieuwe plekken in de economie, waar extra inkomen en vrije tijd hun weg zullen vinden.

Maar het gaat niet alleen om hoeveel banen er in totaal verdwijnen of bijkomen. Minstens even belangrijk is de vraag hoe snel, waar en voor wie er banen zullen zijn. Als nieuwe banen vooral ontstaan in andere sectoren en regio’s dan waar oude banen verdwijnen, dan ontstaat er frictie door noodzakelijke omscholing, overgangskosten en politieke weerstand. En als de voordelen van AI vooral terechtkomen bij een klein groepje bedrijven en aandeelhouders die hun ‘winst’ oppotten en nauwelijks uitgeven of investeren, dan kan AI op papier heel ‘productief’ zijn, terwijl het voor de brede welvaart weinig oplevert.

Verder levert AI ook duidelijk nieuwe systeemrisico’s op, want het werkt als een complexiteitsversterker. Financiële markten draaien nu al op lagen van ondoorzichtige algoritmes. Nog meer black boxes er bovenop maakt het systeem gevoeliger voor instabiel gedrag. En ons informatie-ecosysteem worstelt nu al met desinformatie. Het verder verfijnen van geloofwaardige nep-content maakt dat alleen maar erger.

Sweet dreams are made of this

De AI-droom van de media, de aandelenkoersen en tech-ondernemers is zeer verleidelijk. Maar de echte effecten voor de gezondheid van onze economie zijn lastiger te doorgronden. Die vind je in productiviteitsdata, in winstmarges, in banencijfers en in de betrouwbaarheid van onze informatievoorziening.

De computerdroom uit mijn jeugd, begin jaren tachtig, maakte heel duidelijk hoelang zo’n innovatie er over kan doen om echt economiebrede effecten te hebben. Artiesten zoals Eurythmics illustreerden met hun prachtige ‘Sweet Dreams’ al de dromen uit die tijd, maar de economische realiteit had nog minstens een decennium nodig om die wensen waar te maken. Mijn home computer, met floppy discs zo groot als het 45-toeren singeltje ‘Billie Jean’ van Michael Jackson, stond echt al jaren in de opslag toen de ‘New Economy’ met ongekende productiviteitsgroei eindelijk arriveerde in de jaren negentig.

Totdat de economische feiten duidelijker worden, is de slimste houding ten opzichte van AI om enthousiast te zijn over wat het kan, sceptisch te blijven over wat AI al heeft gedaan, en heel selectief te zijn in welke boodschappen je uit de droomwereld meeneemt.