Fawaz Gerges: Integratie Israël in Midden-Oosten absolute noodzaak

9 april 2026

De spiraal van geweld houdt het Midden-Oosten al tientallen jaren in haar greep. Zij maakt deel uit van een moeizaam proces richting zelfbeschikking van lokale bevolkingen, die in de meeste landen in de regio structureel worden onderdrukt. Al meer dan een eeuw houden buitenlandse machten autoritaire regimes de hand boven het hoofd. De rol van Israël is in dit geheel cruciaal. Het land moet integreren in de regio. Anders eindigt de spiraal van geweld nooit.

Door Joost van Mierlo

De in Libanon geboren Amerikaanse academicus Fawaz Gerges geldt als een van de meest gezaghebbende kenners van het Midden-Oosten. In zijn meest recente boek ‘The Great Betrayal’ legt hij de oorzaken van de aanhoudende geweldsspiraal in de regio bloot. Volgens Gerges hebben strategische belangen van buitenlandse mogendheden – rond olie en geopolitieke kwesties zoals de Koude Oorlog – autoritaire regimes in vrijwel het hele Midden-Oosten overeind gehouden.

De bevolking mort, stelt Gerges. Dat blijkt volgens hem in landen als Iran, Soedan en Libië. Hoe snel het kan veranderen, bleek enkele jaren geleden in Syrië. De regering van Bassad-al-Assad was impopulair, maar niets wees erop dat die op het punt stond om te vallen. Na een nieuwe opstand van het volk in 2024 viel het regime echter binnen twee weken. ‘Dat zal ook elders gebeuren’, aldus Gerges, ‘al weet niemand precies wanneer.’

U spreekt in uw boek over bedrog ten aanzien van de Arabische bevolking. Waar heeft u het dan over?

‘De Engelsen en de Fransen hadden de Arabieren in het Ottomaanse Rijk aan het einde van de Eerste Wereldoorlog beloofd dat ze, in ruil voor verzet tegen de toenmalige Ottomaanse heersers, geïntegreerd zouden worden in een groot Arabisch rijk. Dat zou gebeuren in ruil voor de creatie van een zionistische staat, het latere Israël. Deze belofte is gebroken. Dat geldt niet alleen ten aanzien van de Palestijnen en de Koerden, maar ten opzichte van alle Arabieren.’

De problemen van het Midden-Oosten werden feitelijk na de Eerste Wereldoorlog gecreëerd.

‘Engeland en Frankrijk dachten de problemen in de regio te kunnen beheersen door, zoals het is gaan heten, ‘wat lijnen te trekken in het zand’. Het idee van de natiestaat is de regio opgedrongen. Het bestond voorheen niet. In het Ottomaanse Rijk leefden diverse religieuze groeperingen en verschillende etnische groeperingen, die als volksstammen opereerden.

Daarvoor in de plaats kwamen landen als Irak, Jordanië en Palestina, feitelijke kolonies van het Verenigd Koninkrijk, en Syrië en Libanon, waar Frankrijk de scepter zwaaide. In al die landen werden autocratische leiders aangesteld, met als enige opdracht om rust te creëren. Het enige waarin deze autocratische leiders echter investeerden, was een krachtig leger dat iedere vorm van verzet hardhandig de kop indrukte. Er werd niet geïnvesteerd in onderwijs, democratie of de beginselen van een rechtstaat. Het is een situatie die feitelijk nauwelijks is veranderd in al die jaren.’

Het kolonialisme verdween na de Tweede Wereldoorlog. Hoe komt het dat er daarna toch feitelijk niets is veranderd?

‘Je kunt het ‘de vloek van de olie’ noemen. Na de Tweede Wereldoorlog heerste er een enorm optimisme in de regio. Men had de hoop dat de Verenigde Staten als de nieuwe politieke grootmacht een einde zou maken aan de politieke onderdrukking. Maar dat is niet gebeurd. Dat heeft deels met olie te maken. De regio beschikt over 65% van de oliereserves in de wereld. Westerse landen willen toegang hebben tot die voorraden. Daarom hebben ze de autocratische regimes altijd de hand boven het hoofd gehouden.

Misschien wel het meest cruciale moment was de coup die in 1953 door de VS en het Verenigd Koninkrijk werd gesteund om de Iraanse premier Mohammed Mosaddegh af te zetten. Hij was de meest liberale leider die het MiddenOosten ooit heeft gehad en voerde hervormingen door op het gebied van rechten voor arbeiders en vrouwen, die gebaseerd waren op zijn voorliefde voor de Verenigde Staten. Hij had echter één fout gemaakt. Hij nationaliseerde de oliesector. Dat was onacceptabel in de ogen van de VS. Het is een van de redenen waarom de VS zelfs nu nog niet echt wordt vertrouwd door grote groepen Iraniërs.

Trumps vredesplan is een dictaat van de VS zonder inbreng van de lokale bevolking. Het kan gewoonweg niet werken.

Naast olie speelde de Koude Oorlog een belangrijke rol bij de steun van buitenlandse mogendheden, vooral van de Verenigde Staten, aan de autocratische regimes. Dat speelde bijvoorbeeld een grote rol in Egypte, waar Gamal Abdel Nasser in 1952 een staatsgreep pleegde.

Nasser had aanvankelijk goede banden met de Verenigde Staten. Met de Koude Oorlog, waarbij de VS landen van de ene op de andere dag tot staatsvijand kon uitroepen, veranderde de houding ten aanzien van Nasser en Egypte. Het bewind van Nasser werd geleidelijk ondermijnd, als het ware met duizend messteken, maar het resultaat was minstens zo effectief.’

De buitenlandse interventies hebben voor groot wantrouwen gezorgd in het Midden-Oosten. Wat merk je daarvan op dit moment?

‘Het meest duidelijk is dat in de situatie rond Israël. Ik heb eerder gesproken over het bedrog ten opzichte van de Arabische bevolking na de Tweede Wereldoorlog. Dat wil niet zeggen dat Israël geen bestaansrecht heeft. Zeker niet. Het onrecht dat de Joodse bevolking is aangedaan tijdens de Tweede Wereldoorlog kent zijn weerga niet in de geschiedenis.

Tegelijkertijd kun je stellen dat het probleem dat westerse landen met Joden ervoeren – en dat is historisch gezien een feit – als het ware is weggeschoven naar het MiddenOosten. Dat is aanvaardbaar zolang Israël zich gedraagt als een land dat accepteert dat het in het Midden-Oosten ligt. Maar dat is steeds minder het geval.’

Hoe bedoelt u dat?

‘De Palestijnen hebben Israël vanaf de jaren zeventig erkend. Ik heb het dan over de PLO van Yasser Arafat. In 2002 hebben alle Arabische landen verklaard Israël te zullen erkennen. De voorwaarde was echter dat er een Palestijnse staat zou komen. Dat lijkt op dit moment echter verder weg dan ooit. Het heeft deels te maken met de gruwelijke aanslagen van Hamas van enkele jaren geleden. Maar ook al daarvoor werd de positie van de Palestijnen ondermijnd met de nederzettingen op de Westbank. En hoe gruwelijk de aanslag van Hamas ook was, het kan geen rechtvaardiging zijn voor de genocide die heeft plaatsgevonden in Gaza.’

Hoe kijkt u aan tegen het Amerikaanse vredesplan dat nu wordt uitgevoerd?

‘Het is een nieuw voorbeeld van buitenlandse interventie in de regio. Het is een dictaat van de VS zonder inbreng van de lokale bevolking. Het kan gewoonweg niet werken.

De Raad voor Vrede waar de Amerikaanse president Trump mee komt, is een soort alternatieve Verenigde Naties. Het grote verschil is echter dat de Verenigde Staten er de dienst uitmaken. Het is een orgaan om het ego van Trump te strelen. Het bestuur ervan bestaat uit de meest hardcore verdedigers van Israël in de Trumpregering. De voormalige Britse premier Tony Blair is de enige ‘buitenlander’. Diens reputatie in het Midden-Oosten is echter niet erg florissant. Dat heeft natuurlijk met de Irak-oorlog te maken, maar misschien is zijn periode als Midden-Oosten-onderhandelaar voor de Verenigde Naties tussen 2008 en 2015 wel funester geweest. Hij heeft toen alle krediet bij de Arabische landen verloren met zijn pro-Israël opstelling.’

Ik ben een felle tegenstander van militaire interventies. De situatie in Iran is natuurlijk tragisch, maar het is aan de Iraanse bevolking om het eigen lot te bepalen.

Wat moet er gebeuren?

‘De erkenning van een Palestijnse staat is een absolute voorwaarde. Het lijkt erop dat Israël het Palestijnse probleem wil oplossen door alle Palestijnen in Jordanië onder te brengen. Dat is een onacceptabele oplossing. Het betekent dat de spiraal van geweld nooit zal worden doorbroken. Israël zou zich dat moeten realiseren. We praten natuurlijk niet over een Palestijnse staat ‘van de rivier tot aan de zee’, zoals je het hoort in leuzen van pro-Palestijnse demonstranten in Londen en elders. Maar het gaat om de Westbank en Gaza, iets waar een akkoord over bestaat in de Verenigde Naties.

De realiteit is echter dat er op dit moment geen Israëlische politici zijn die dit ondersteunen, zeker niet meer sinds de Hamas-aanvallen in Zuid-Israël. Het onderwerp moet echter weer op tafel komen wil het geweld ooit ophouden.’

De aandacht gaat de laatste maanden vooral uit naar Iran. De Amerikanen lijken op het punt te staan een aanval op het land uit te oefenen. Hoe kijkt u daar tegenaan?

‘Ik ben een felle tegenstander van militaire interventies. De situatie in Iran is natuurlijk tragisch, maar het is aan de Iraanse bevolking om het eigen lot te bepalen. De Iraanse religieuze leiders hebben alle krediet verspeeld. Het land is geruïneerd. De werkloosheid is massaal. De onderdrukking van de demonstranten is weerzinwekkend en de woede is enorm. Maar het betekent niet dat de Amerikanen, of wie dan ook, zouden moeten ingrijpen. Dat geeft het huidige bewind de gelegenheid om demonstranten harder aan te pakken, omdat ze als handlangers van Israël of de VS kunnen worden beschouwd.’

Maar niets doen terwijl zich voor de ogen van de wereld een ramp afspeelt, is toch ook geen optie?

‘We hebben op dit moment te maken met een perfecte storm die maakt dat er grote veranderingen kunnen worden gerealiseerd in de regio. Het gaat om de combinatie van een politieke crisis, een economische crisis en een sociale crisis. De bevolking van het MiddenOosten heeft genoeg van de ellende waar ze de afgelopen tientallen jaren in hebben geleefd.

Dan heb ik het vooral over de jongeren. Ze hebben behoefte aan ‘vrijheid, rechtvaardigheid en waardigheid’, de leuzen die je hoorde tijdens de Arabische Lentes van 2012 en 2019. Deze Arabische lente is overal met geweld de kop ingedrukt, maar het is een wens die uiteindelijk niet valt te negeren. Dat zag je bijvoorbeeld in 2024 in Syrië, wat mij betreft het meest hoopvolle moment in de recente geschiedenis van het Midden-Oosten.

Hetzelfde geldt voor de situatie in Iran. Het lijkt alsof het regime de steun heeft van de militairen, maar dat leek in Syrië ook het geval. Hetzelfde zal in mijn ogen in Iran gebeuren. En ook elders in de regio. Het is een bloedig proces. Maar het creëren van autonome landen is nu eenmaal geen vlekkeloos proces. In Europa heeft dat na de Vrede van Munster in 1648 ruim drie eeuwen geduurd. In het Midden-Oosten zijn ze het nu ruim een eeuw aan het proberen en het gaat sneller, maar ook niet zonder enorme problemen, zoals we dagelijks ervaren.’

Lees hier het interview in Financial Investigator magazine