Harry Geels: Vijf denkfouten van de aanhangers van een hoge erfbelasting
Door Harry Geels
In vrijwel alle westerse landen laait de discussie over erfbelasting – met grote woorden over ‘rechtvaardigheid’ en ‘gelijke kansen’ – weer op. Dat is opmerkelijk, want decennialang stond de erfbelasting, door impopulariteit onder de kiezers, op de politieke achtergrond. Maar wie de huidige debatten bestudeert, ziet dat veel argumenten leunen op denkfouten.
In Duitsland is de erfbelasting opnieuw een splijtzwam binnen de regering. De SPD publiceerde begin 2026 plannen om de erfbelasting te hervormen en grote nalatenschappen zwaar te belasten, met als doel ‘meer eerlijkheid’. De conservatieve coalitiepartner beschouwde dit als ‘een frontale aanval op familiebedrijven’. De discussie is fel. De erfbelasting is bij onze oosterburen inmiddels een symbolische strijd geworden over wie de economische koers van het land bepaalt.
In Oostenrijk ontstond een politieke storm nadat de Arbeiterkammer (AK) een petitie ondertekende voor ‘eerlijkere belasting van superrijken’, inclusief zwaardere erfbelasting. De reactie van het bedrijfsleven en de conservatieve partijen was snoeihard: erfbelasting zou bedrijven schaden en investeringen remmen. De Oostenrijkse Industriebond zei: ‘We hebben een zeer duidelijke afwijzing van erfbelasting en andere nieuwe belastingen nodig’.
In Frankrijk, ten slotte, maakt erfbelasting deel uit van de bredere strijd rond de begroting van 2026. Linkse partijen dringen aan op de ‘Zucman‑belasting’ op grote vermogens. De erfbelastingdiscussie kreeg bovendien een Europese dimensie doordat ECB‑president Christine Lagarde – buiten haar mandaat overigens – publiekelijk afstand nam van ‘kapitaalvlucht’‑heffingen (vermogens- en erfenisbelastingen), wat de spanningen tussen progressieve belastingideeën en de economische realiteit nog verder verscherpt.
Denkfout 1: De overheid besteedt geld beter dan families
Voorstanders van (hoge) erfbelasting gaan er vaak vanuit dat geld in handen van de staat automatisch doelmatiger wordt ingezet dan wanneer het naar erfgenamen gaat. Dat is een onbewezen veronderstelling. Overheidsuitgaven kennen politieke prikkels, bureaucratische inefficiëntie en soms opportunistische agenda’s. Aannemen dat de overheid het geld per definitie ‘beter’ inzet, is daarom voorbarig. Sterker nog, we zien de laatste decennia dat een steeds grotere overheid gepaard gaat met meer ongelijkheid.
Denkfout 2: Erfbelasting vermindert ongelijkheid substantieel
Het idee dat de erfbelasting ongelijkheid oplost, is economisch naïef. Ongelijkheid komt voort uit tal van andere structurele factoren: marktmacht, monetair en bancair beleid (en mogelijk zelfs overheidsbeleid). De bijdrage van erfenissen aan de totale ongelijkheid is relatief beperkt, en zelfs in landen met een hoge erfbelasting blijft ongelijkheid bestaan. Het is een denkfout om te suggereren dat het belasten van nalatenschappen een soort maatschappelijke grote ‘egalisatorknop’ is.
Denkfout 3: Het negeren van gedragsreacties van burgers
Hoge erfbelasting leidt tot ander gedrag: de erflaters/ouders gaan meer tijdens hun leven uitgeven, eerder schenken, vermogen verplaatsen of fiscaal structureren. Met andere woorden: het belaste vermogen krimpt vóórdat het belast kan worden. Dit ondermijnt het beoogde effect op ongelijkheid en maakt de fiscale opbrengst bovendien lager dan gehoopt. Nobelprijswinnaar Milton Friedman legt dit nog even haarfijn uit in een 4,5-minuten durende discussie met een aanhanger van een 100% erfbelasting.
Denkfout 4: De morele superioriteit van de staat boven de familie
De vierde denkfout is het idee dat de staat een sterkere morele claim heeft op privévermogen dan de familie die het heeft opgebouwd. Voorstanders zeggen vaak: ‘Erfgenamen hebben het niet zelf verdiend.’ Het is een categoriefout om een erfenis te beoordelen met criteria (‘verdiensten’) die thuishoren bij inkomen, niet bij eigendom. De overheid is in onze traditie geen natuurlijke eigenaar van privévermogen; dat ligt primair bij families. Het verheffen van een politieke voorkeur tot morele waarheid is een klassieke ‘moral high ground’‑drogreden.
Denkfout 5: Het negeren van de democratische realiteit
Misschien de meest opvallende denkfout: dat de meeste mensen het zouden willen. Integendeel, er is geen enkel recent voorbeeld in een democratisch land waar een meerderheid vóór een verhoging van erfbelasting stemde. Zo stemde de Zwitserse bevolking in november 2025 een federale erfbelasting van 50% op grote vermogens massaal weg. 78,3% stemde tegen, en geen enkel kanton steunde de maatregel.
In het VK zijn vorig jaar diverse polls geweest over erfbelasting (onder andere The Independent en IPSOS) en een ruime meerderheid wil die afschaffen of verlagen. 43% van de Britten noemt erfbelasting zelfs de meest oneerlijke belasting van negen onderzochte belastingen. In de afgelopen decennia hebben verschillende landen erfbelasting afgeschaft omdat die zo impopulair is, bijvoorbeeld Nieuw-Zeeland, Australië, Portugal, Estland, Letland, Noorwegen, Zweden, Oostenrijk en Mexico.
Toch blijven voorstanders van (hoge) erfbelasting volhouden dat hun standpunt moreel superieur is, alsof de bevolking het ‘nog niet begrijpt’. Het ontkennen van de democratische voorkeur van burgers – die erfbelasting breed afwijzen – is een vals beroep op morele autoriteit. In plaats van vragen als: ‘Werkt erfbelasting?’, ‘Is het economisch wenselijk?’ of ‘Is het democratisch gedragen?’ verschuift het frame naar: ‘Ben je wel een goed mens?’ Daardoor wordt een echte discussie onmogelijk gemaakt.
Tot slot
De huidige golf aan erfbelastingdebatten laat zien dat veel politieke argumenten leunen op wensdenken, morele framing en economische simplificatie. De vijf denkfouten die hierboven zijn beschreven, komen in vrijwel alle landen terug. Tegelijkertijd is de uitkomst van zulke debatten verrassend consistent: wanneer burgers écht mogen kiezen, zoals in Zwitserland, wijzen zij (hoge) erfbelasting resoluut af. Terzijde, wat betekenen termen als gelijkheid en rechtvaardigheid eigenlijk?
Dit artikel bevat een persoonlijke opinie van Harry Geels