Harry Geels: Verkondig meningen niet als wetenschappelijke feiten

Harry Geels: Verkondig meningen niet als wetenschappelijke feiten

Harry Geels (credits Cor Salverius Fotografie)

Door Harry Geels

De meningen van wetenschappers komen gevraagd en ongevraagd in allerlei publieke debatten terecht. Daarbij zien we in toenemende mate een storende vermenging van meningen en feiten.

Tijdens het laatste politieke debat over het nieuwe belastingplan en het bijbehorende, inmiddels beruchte, ‘amendement’ rechtvaardigde PRO-leider Jesse Klaver de aanvullingen op het plan met de woorden dat we – door wat extra geld van miljonairs te vragen en daarvoor de lasten op arbeid te verlagen – de maatschappij ‘eerlijker’ maken. Klinkt fair, maar als er iets een containerbegrip is, dan is het wel eerlijkheid. Van politici hoeven we niet raar op te kijken als ze van die loze termen gebruikmaken. Stuitender wordt het als wetenschappers dit doen.

Wetenschap of wereldbeeld?

Toen ik een paar weken geleden in de ontvangstruimte van een museum zat te wachten, viel mijn oog op een artikel uit Geschiedenis Magazine van een docent van de Universiteit Leiden. Hij deed hierin verslag van wat er in de geschiedenis – in dit geval in rijke stadsstaten in Italië – gebeurde als er hogere vermogensbelastingen werden ingevoerd. Ik viel bijna van mijn stoel door de onwetenschappelijkheid van het artikel. Het stond vol meningen en containerbegrippen. Terzijde, die belastingen mislukten destijds omdat ‘de elite liever hun eigen positie beschermt dan in het algemene belang handelt’, althans dat was de lezing.

Waar deze wetenschapper vooral over de schreef ging, was de volgende passage: ‘Tegenwoordig hebben we een fiscaal stelsel dat niet het vermogen maar het inkomen belast. Dat vergroot de kloof tussen rijk en arm, wat oneerlijk en onwenselijk is.’ Ten eerste is de stelling dat we vermogen niet belasten onjuist. Sterker nog, je kunt verdedigen dat inkomen uit vermogen juist bijzonder zwaar wordt belast.

Stel dat een belegger 6% nominaal rendement behaalt, terwijl inflatie zijn koopkracht met 3% uitholt en de belasting op zijn vermogen effectief nog eens 2% bedraagt. Dan resteert van zijn nominale rendement nog ongeveer 1%. Wie inflatie als een impliciete belasting op nominaal rendement beschouwt, kan dus zelfs stellen dat ruim 83% van het dat rendement verdampt door belasting. Je hoeft die benadering niet te delen. Maar ze laat wel zien hoe weinig wetenschappelijk het is om zonder nadere definitie simpelweg te stellen dat vermogen niet wordt belast.

Ten tweede is er de stelling dat door het ontbreken van belasting op vermogen (maar wel op arbeid) de kloof tussen arm en rijk wordt vergroot. Dat is een empirische hypothese. Daar kun je onderzoek naar doen en vervolgens twisten over definities, causaliteit en bewijs. Er is wellicht ondersteunend bewijs, maar er is ook genoeg tegenbewijs. Economie is geen harde wetenschap. Ten derde zijn er de woorden ‘wat oneerlijk en onwenselijk is.’ Dit is niets meer dan een normatief oordeel met vage containerbegrippen. Wat wordt er bijvoorbeeld met eerlijkheid bedoeld? Komt dat neer op meer gelijkheid? En zo ja, welke vorm dan: equality before the law, equality of opportunity, equality of outcome?

Feiten of meningen? Nog meer voorbeelden

Wie doorleest tot aan het einde van het artikel, ziet nog een mening gepresenteerd als wetenschappelijk feit: ‘Een vermogensbelasting die alle andere heffingen vervangt, zou dat probleem bij de wortel bestrijden…’ Ik vermoed dat de auteur met ‘het probleem’ het probleem van ongelijkheid bedoelt (dat dus ongedefinieerd blijft). De stelling dat je, door verdere vermogensbelastingen in te voeren (die we dus al hebben, en hoe!) en alle andere belastingen af te schaffen ongelijkheid zou oplossen, is niets meer dan een empirische hypothese waarover we kunnen twisten.

Bovengenoemd artikel is saillant, maar er zijn veel meer voorbeelden van wetenschappers die meningen en feiten door elkaar halen. Zo vinden we op de website van de Universiteit Leiden ook een artikel met de titel ‘Eerlijke belasting voor miljardairs is nodig’. Ook die titel is niets meer dan een oordeel met een containerbegrip dat rechtstreeks uit de mond van een politicus zou kunnen komen. De stelling wordt onderbouwd met uitspraken van twee professoren: de Fransman Gabriel Zucman, onlangs als ‘rockstar’ in de Tweede Kamer onthaald, en de Nederlander Egbert Jongen.

Activisme

Naast vage normatieve economie, waarbij wetenschappers ons uitleggen wat eerlijk en wenselijk is, kennen we nog een overtreffende trap: wetenschappers met een activistisch programma. Zij vertalen een normatieve conclusie – bijvoorbeeld 'vermogensbelastingen zijn eerlijker dan inkomensbelastingen' – in een streven naar maatschappelijke of politieke verandering. Activistische wetenschappers zetten zich ook maatschappelijk in, bijvoorbeeld in denktanks van politieke partijen of als bestuurder van organisaties van ‘algemeen nut’.

Ik vind activisme moeilijk verenigbaar met de bijzondere positie van een wetenschapper. Niet omdat een hoogleraar geen politieke overtuiging mag hebben, maar omdat hij die overtuiging nooit helemaal los kan maken van de autoriteit die zijn wetenschappelijke titel hem verleent. De Amerikaanse socioloog Robert Merton rekende niet voor niets ‘disinterestedness’ en ‘organized skepticism’ tot de kernwaarden van de wetenschap: de onderzoeker moet bereid zijn iedere uitkomst te accepteren, juist ook wanneer die zijn eigen overtuigingen weerspreekt.

De activist begint daarentegen met een gewenste maatschappelijke uitkomst en probeert die te verwezenlijken. Daar komt een tweede probleem bij. Zodra een hoogleraar zich als activist in het publieke debat mengt, krijgt een normatief oordeel gemakkelijk het gezag van een wetenschappelijke conclusie. Het publiek, de media en beleidsmakers zijn namelijk gevoelig voor dat beroep op autoriteit. Juist wie het voorrecht van wetenschappelijk gezag bezit, zou daarom buitengewoon terughoudend moeten zijn dat gezag voor politieke doeleinden in te zetten.

Tot slot: waar houdt wetenschap dan op?

Wetenschappers mogen vanzelfsprekend politieke overtuigingen hebben. Dat schept echter ook een verantwoordelijkheid. Een wetenschapper hoort duidelijk te maken waar zijn onderzoek ophoudt en zijn wereldbeeld begint. Wat weten we, wat vermoeden we, wat vinden we, en wat willen we? Wie die grenzen laat vervagen, loopt niet alleen het risico zijn eigen mening ten onrechte het gewicht van wetenschap mee te geven, hij ondermijnt uiteindelijk ook het gezag van de wetenschap zelf. In de VS is het vertrouwen in de wetenschap al afgenomen. Laten we dat in Nederland proberen te voorkomen.

Dit artikel bevat een persoonlijke opinie van Harry Geels

 

Meer columns van Harry Geels