Hayo Heerink: Een octopus met media-aandacht
Mensen willen de toekomst voorspellen. Dat verlangen naar zekerheid leidde tijdens het WK van 2010 tot een opmerkelijke bron van ‘inzicht’: octopus Paul, die acht wedstrijden op rij goed voorspelde. Het was een periode in de geschiedenis waarin een weekdier meer vertrouwen kreeg dan menig analist.
Door Hayo Heerink, voormalig beleggingsstrateeg bij pensioenfondsen
Deze WK-zomer was het een Duitse econoom, Joachim Klement, die de voorpagina’s haalde. Na een octopus was een econoom wel een stuk serieuzer te nemen, toch? Klement had al drie keer eerder correct voorspeld wie wereldkampioen zou worden. Voor 2026 voorspelde hij dat Nederland de winnaar zou worden. We weten inmiddels hoe dat afliep.
Maar octopus Paul voorspelde toch acht keer juist? Op basis van kansberekening is de kans heel klein dat dat lukt. Dat kon geen toeval zijn. Het moest wel een gave zijn, zo was de gedachte. De wereld was in de ban van een weekdier dat – zo leek het – de toekomst kon zien.
Maar wie goed keek, zag vooral één ding: What You See Is All There Is (WYSIATI).
Even uitzoomen. Want niet alleen octopus Paul deed voorspellingen. Er waren honderden, zoniet duizenden, cafés in de wereld waar een cavia, een hond of een kat uitslagen probeerde te voorspellen. Vele café-eigenaars, op zoek naar klanten, probeerden met een of ander beest de aandacht op zich te vestigen. Als er duizend cafés zijn, is er vast wel ergens een dier dat acht keer achter elkaar de uitslag correct heeft. Die kans is bijna 100%. Alleen het juist voorspellende dier haalde de krant. De ontbrekende informatie is al die andere honden, katten of cavia’s die voorspellingen deden. Maar niet de krant haalden. Omdat ze immers ook niet zo goed voorspelden.
In de beleggerswereld kan precies hetzelfde gebeuren. In 1999 werden met de Global Investment Performance Standards (GIPS) richtlijnen ingevoerd. Cherrypicking door vermogensbeheerders was er vanaf dat moment niet meer bij. Tot die tijd kon een vermogensbeheerder een fonds dat afgelopen periode goed gepresteerd had onder de aandacht brengen. Alleen dat fonds. En alleen over de periode dat het resultaat goed was. Fondsen van dezelfde beheerder die slecht presteerden werden niet genoemd. Bewust werd gestuurd op WYSIATI. GIPS verplicht dat alle vergelijkbare portefeuilles in één composite worden geplaatst. Daardoor kun je niet één ‘sterfonds’ uitlichten zonder ook de rest te tonen. GIPS is de antidote tegen WYSIATI.
De illusie van voldoende informatie
WYSIATI is de neiging om beslissingen te baseren op de informatie die voorhanden is, zonder stil te staan bij informatie die je niet ziet, maar er wel is. We zien een koersgrafiek, een kwartaalrapport of een analistenquote en denken dat dit het hele plaatje is.
Het probleem is dat ons brein niet zo goed omgaat met onzekerheid, zoals de onzekere toekomst. Als we een stukje informatie hebben, vullen we de rest zelf in. Net zoals fans van Paul dachten dat zijn acht juiste voorspellingen bewijs waren van een bovennatuurlijke gave. WYSIATI zorgde ervoor dat men dacht dat het beschikbare plaatje gelijk het hele plaatje was.
De les van Paul voor beleggers
De les van Paul is simpel: acht juiste voorspellingen zeggen niets over de gave van een octopus. Ze zeggen vooral iets over hoeveel andere voorspellers níet in de krant zijn gekomen. Denk aan al die honden, katten, cavia’s en economen die niet viraal gingen. Zoom even uit!