Harry Geels: Waarom handelsbarrières steeds weer falen
Harry Geels: Waarom handelsbarrières steeds weer falen
Door Harry Geels
China boekte in 2025 een recordhandelsoverschot van ongeveer $ 1,2 biljoen, ondanks een daling van 20% in de export naar de VS door de handelsoorlog onder Donald Trump. Handelsbarrières – zoals tarieven, importbeperkingen en sancties – werken niet en pakken meestal averechts uit.
De Chinese autoriteiten kwamen vorige week met een bijzonder bericht. Het handelsoverschot had een nieuw record van maar liefst $ 1,2 biljoen bereikt. Ondanks dat de export naar de VS door de handelsoorlog met 20% was ingezakt, wist China 26% meer te exporteren naar Afrika, 13% meer naar Zuid-Oost Azië, 8% meer naar de EU en 7% meer naar Latijns-Amerika. Het is niet uit te sluiten dat deze regio’s deels zijn gebruikt als ontwijkingsroute, en dat Chinese producten via deze landen alsnog de weg naar de VS vonden.
Figuur 1: Handelsoverschot China naar record
Bron: Financial Times
In de economie wordt ook weleens gesproken over het ‘waterbedeffect’: als je op één punt drukt, verplaatst het volume zich elders. We zien dat overigens niet alleen terug in de wereldwijde handelsstromen. Een klassieke toepassing is in prijsregulering: als je de ene prijs naar beneden duwt of maximeert, stijgt elders een andere prijs. Zo heeft de huurmaximering in de vrije sector in Nederland geleid tot hogere aanvangshuren en minder onderhoud aan huurwoningen door eigenaren.
Hetzelfde spelletje, andere spelers
De EU-sancties tegen Rusland laten precies dezelfde dynamiek zien. Het is inmiddels breed gedocumenteerd (door onder andere de OESO, het IMF en diverse denktanks) dat Russische olie, LNG, metalen en chemicaliën via Turkije, Kazachstan, India, China en de Golfstaten, hun weg vinden naar de EU. Ook konden Europese bedrijven via deze landen vaak onbewust ‘verboden producten’ exporteren naar Rusland. Daarnaast omzeilt Iran al jaren sancties door petrochemische producten te rebranden of via buurlanden uit te voeren.
Neveneffect 1: ‘be careful what you wish for’
Er zijn nog twee andere neveneffecten van handelsbarrières. En dan hebben we het niet over de eerdergenoemde ontwijking- of ontduikingsroutes, maar over twee ‘legale’ effecten. Ten eerste worden landen die tarieven opgelegd krijgen meestal innovatiever. Als producten feitelijk duurder worden gemaakt, gaan bedrijven eigen prijzen verlagen door bezuinigingen, productiviteits- of productverbeteringen. Zo heeft China mede door westerse tegenwerking een competitieve auto-industrie opgebouwd.
Neveneffect 2: Ongewenste ‘wealth transfers’
Een tweede effect van tarieven (en sancties) is dat ze feitelijk het lokale bedrijfsleven beschermen tegen hogere kosten voor de consument. Het duurder maken van Chinese elektrische auto’s (door zowel de VS als de EU) maakt het kopen van duurzame auto’s prijziger voor de westerse consument. Zowel de duurzaamheid als de koopkracht lijden hieronder. Nobelprijswinnaar Milton Friedman noemt dit het probleem van de (machtige) ‘visible’ (de lokale bedrijven) versus (onmachtige) ‘invisible’ consumenten.
Economen tegen sancties
De Amerikaanse econoom Milton Friedman legt in dit Youtube-filmpje uit dat zelfs prijsdumping door andere landen (zoals destijds door de Japanse staalindustrie) niet met importtarieven moet worden gepareerd. Zou hij nog geleefd hebben, dan had hij de vermeende staatssteun aan de Chinese auto‑industrie waarschijnlijk een ‘welkome subsidie voor de westerse consument’ genoemd. Friedman, in bovengenoemd filmpje ook verwijzend naar Adam Smith, is overigens niet de enige bekende econoom die tegen sancties pleitte.
De van oorsprong Indiase econoom Jagdish Bhagwati beschreef al in de jaren ’80 het fenomeen van ‘trade diversion’: handel verschuift naar alternatieve landen wanneer barrières worden opgeworpen. Tarieven zetten de wereld niet stil, ze veranderen alleen de route. Nobelprijswinnaar Paul Krugman wees er in zijn ‘New Trade Theory’ daarnaast op dat handelsstromen zich aanpassen door schaalvoordelen, netwerken en omleidingsroutes. Zijn werk laat zien hoe zelfs zware restricties slechts substitutie-effecten opleveren.
Hoogleraar Internationale economie Richard Baldwin schreef in The Great Convergence bovendien dat de hedendaagse waardeketens zo fijnmazig zijn, dat barrières aan één grens nauwelijks effect hebben. Productie en distributie reorganiseren snel, vaak sneller dan de beleidsmakers begrijpen. En tot slot bewezen Gary Hufbauer en Jeffrey Schott van het Peterson Institute dat slechts een minderheid van alle sanctieregimes daadwerkelijk werkt. De rest leidt vooral tot aanpassingsgedrag via derde landen.
Conclusie: barrières zijn slecht gereedschap
Handelsbarrières werken alleen op papier. In de praktijk leiden ze tot omzetting van directe handel in indirecte handel, verschuiving van waardeketens naar derde landen, verlies van transparantie in handelsstromen, hogere kosten voor consumenten in het sanctionerende land zelf, en zelfs tot een versterkte globalisering buiten het Westen om. De wereld is simpel gezegd te geïntegreerd en te inventief. China’s recordoverschot in 2025 is daar het perfecte voorbeeld van. Trump vecht met zijn tarieven tegen de bierkaai.
Dit artikel bevat een persoonlijke opinie van Harry Geels